Satranç terimleri

Oyunda, derslerde ve analizlerde geçen kelimelerin kısa açıklamaları. Kuralları baştan öğrenmek için satranç kuralları sayfasına bak.

Açık hat · open file

Üzerinde hiç piyon bulunmayan dikey sıra. Kaleler açık hatlarda en güçlü hâlindedir.

Açılış · opening

Oyunun ilk evresi: taşların geliştirildiği, merkezin paylaşıldığı ve şahın güvenliğe alındığı ilk 10–15 hamle. Devamı →

Açmaz · pin

Bir taşın, arkasındaki daha değerli taşı (ya da şahı) açıkta bırakmamak için hareket edememesi. Şaha karşı açmazda taş kurallar gereği hiç oynayamaz.

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Analiz

Oynanan bir oyunun ya da konumun hamle hamle incelenmesi. XSatranç'ta oyun bitince Stockfish ile analiz yapılır.

Arka sıra · back rank

Bir oyuncunun taşlarının başladığı ilk yatay sıra (beyaz için 1., siyah için 8. sıra).

Beraberlik · remis, draw

Kimsenin kazanmadığı sonuç. Pat, anlaşma, üç kez tekrar, 50 hamle kuralı ya da mat için yetersiz taş durumunda oluşur. Devamı →

Blitz

Her oyuncuya 3 ile 8 dakika arasında süre verilen hızlı oyun türü.

Boğmaca matı · smothered mate

Şahın kendi taşlarıyla çevrili olduğu ve bir atla mat edildiği mat türü.

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Bullet

Her oyuncuya 3 dakikadan az süre verilen çok hızlı oyun türü.

Çatal · fork

Tek bir taşın aynı anda iki ya da daha fazla rakip taşa saldırması. Atlar çatal ustasıdır.

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Çifte şah · double check

Şaha aynı anda iki taşın birden şah çekmesi. Tek kurtuluş şahı oynatmaktır.

Değiş tokuş · exchange, trade

İki tarafın karşılıklı olarak taş alması. Değerleri eşit taşlar değişilirse denge korunur. Devamı →

Elo

Oyuncuların gücünü ölçen puan sistemi. XSatranç benzer ama daha hassas olan Glicko-2 sistemini kullanır.

Feda · sacrifice

Daha büyük bir kazanç (mat, saldırı, konumsal üstünlük) için bilerek taş vermek.

Fianketto

Filin, önündeki at piyonu bir kare ilerletildikten sonra uzun köşegene (b2, g2, b7 ya da g7) yerleştirilmesi.

Fil çifti · bishop pair

İki filin birlikte bulunması. Açık konumlarda bir at ve bir file göre genellikle avantaj sayılır.

Gambit

Açılışta hızlı gelişim ya da saldırı karşılığında bir piyon (bazen daha fazlası) feda etmek. Örnek: Vezir Gambiti.

Geçer piyon · passed pawn

Önünde ve yan hatlarında onu durdurabilecek rakip piyon bulunmayan piyon. Oyun sonunda çok değerlidir.

Geçerken alma · en passant

Başlangıç karesinden iki kare ilerleyen piyonun, yanındaki rakip piyon tarafından bir kare ilerlemiş gibi alınması. Yalnızca hemen ardından yapılabilir. Devamı →

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Gelişim · development

Atların ve fillerin başlangıç karelerinden çıkarılıp oyuna sokulması.

Hamle sırası · move order

Aynı konuma ulaşan hamlelerin hangi sırayla oynandığı. Yanlış sıra rakibe fırsat verebilir.

İnisiyatif

Tehditler yaratarak rakibi cevap vermeye zorlayan tarafın elindeki üstünlük.

İzole piyon · isolated pawn

Yan hatlarında kendi renginden hiç piyon bulunmayan piyon. Başka bir piyonla korunamadığı için zayıf olabilir.

Kalite · the exchange

Kale ile küçük taş (at ya da fil) arasındaki değer farkı. Kale karşılığında küçük taş almak kalite kazanmaktır.

Kombinasyon

Genellikle bir fedayla başlayan, zorlayıcı hamlelerle somut bir kazanç sağlayan hamle dizisi.

Koridor matı · back rank mate

Arka sıradaki şahın, önündeki kendi piyonları yüzünden kaçamadığı ve kale ya da vezirle mat edildiği durum.

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Küçük taş · minor piece

At ve fil. Kale ve vezir ise büyük taşlardır.

Mat · şah mat, checkmate

Şahın tehdit altında olduğu ve bu tehditten hiçbir şekilde kurtulamadığı durum. Oyunu bitirir.

Merkez

Tahtanın ortasındaki dört kare: d4, e4, d5 ve e5. Merkezi kontrol eden taşlar daha etkilidir.

Muhalefet · opposition

Oyun sonunda iki şahın aralarında bir kare olacak şekilde karşı karşıya durması. Hamle sırası kimde değilse muhalefet ondadır ve bu çoğu zaman avantajdır.

Notasyon

Hamlelerin yazıyla kaydedilmesi. Türkçede Ş (şah), V (vezir), K (kale), F (fil), A (at) harfleri kullanılır; piyonlar için harf yazılmaz.

Orta oyun · middlegame

Açılıştan sonra, taşların çoğu henüz tahtadayken plan ve taktiklerin öne çıktığı evre.

Oyun sonu · endgame

Taşların çoğunun değişildiği son evre. Şah aktif bir taşa dönüşür, piyonların terfisi önem kazanır.

Pat · stalemate

Hamle sırası gelen oyuncunun şahı tehdit altında değilken yapabileceği hiçbir yasal hamlenin olmaması. Oyun berabere biter. Devamı →

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

PGN

Satranç oyunlarını kaydetmek için kullanılan standart metin dosyası biçimi. Oyunlarını XSatranç'tan PGN olarak indirebilirsin.

Piyon zinciri

Çapraz olarak birbirini koruyan piyonlar dizisi. Zincirin tabanı genellikle saldırı hedefidir.

Rapid

Her oyuncuya 8 dakika ve üzeri süre verilen oyun türü.

Rok · castling

Şah ile kalenin aynı hamlede yer değiştirdiği özel hamle. Şah kaleye doğru iki kare gider, kale şahın üzerinden atlar. Devamı →

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Sıkışma · zugzwang

Hamle yapma zorunluluğunun dezavantaj olduğu durum: oyuncu pas geçebilseydi iyi olacaktı ama her hamle konumunu kötüleştiriyor.

Şah · check

Şahın saldırı altında olması. Şah çekilen oyuncu bir sonraki hamlede bu tehdidi ortadan kaldırmak zorundadır.

Şiş · skewer

Açmazın tersi: değerli taşa saldırılır, o kaçınca arkasındaki taş alınır.

Taktik

Çatal, açmaz, şiş, feda gibi kısa vadeli, somut kazanç sağlayan hamleler. Bulmacalar taktik gücünü geliştirir. Devamı →

Tempo

Bir hamlelik zaman. Rakibi tehditlere cevap vermeye zorlayarak tempo kazanılır.

Terfi · promotion

Son sıraya ulaşan piyonun vezir, kale, fil ya da ata dönüşmesi. Çoğu zaman vezir seçilir. Devamı →

8

7

6

5

4

3

2

1a

b

c

d

e

f

g

h

Tuzak

Rakibin doğal görünen bir hamleyle hataya düşmesini sağlayan düzen. Devamı →

Zayıf kare

Piyonlarla artık korunamayan ve rakip taşların yerleşebileceği kare.